गेली कित्येक वर्षे मी एक सिद्धांत सातत्याने मांडतो आहे तो म्हणजे या देशांमध्ये सर्वात प्रथम मोक्ष अध्ययावत म्हणजेच अपडेट होत असतो नवता आणत असतो आणि त्यामागे मग धर्म काम अर्थ येतात प्रमोद कोपर्डे या माझ्या मित्रवर्यांनी हा सिद्धांत मी अधिक तपशिलात मांडावा अशी विनंती केल्याने इथे थोडक्यात लिहितो आहे वास्तविक माझ्या इतर लेखनात तो अनेकदा आलेला आहे असो 

भारतातल्या सर्व क्रांत्या या मोक्षापासून सुरु होतात याचे कारण उघड आहे भारतीय लोक आणि भारतीय संस्कृती ह्या मोक्ष प्रधान आहेत इथे माणसांना लुप्तपणे ,गुप्तपणे ,सुप्तपणे प्रकटपणे आणि जागृतीत मोक्षच दिसत असतो अगदी भारतीय बहुतांशी समाजवादीसुद्धा गांधीवादाकडे अनेकदा वळलेले दिसतात त्याचे कारण त्यांना असलेले मोक्ष विषयीचे सुप्त आकर्षण ! हे आकर्षण कोणाला चुकत नाही इतके ते आपल्या जेनेटिक कोड मध्ये मुरलेले आहे या देशातली नीतिमत्ता ही कधीच धर्मावर अवलंबून नसते तर ती कायमच मोक्षावर अवलंबून असते आणि म्हणूनच जेव्हा स्वतःला मोक्षस्त्री अथवा मोक्ष पुरुष म्हणून घेणारे लोक सामाजिक आणि राजकीय जीवनात येतात तेव्हा ते प्रभावी ठरवून भारताची नैतिकता उंचावतात आणि जेव्हा सामाजिक आणि राजकीय आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात मोक्षबाबतचे भंपक लोक येतात तेव्हा भारतही नैतिकदृष्ट्या ढासळलेला असतो आजही भारतात मोक्ष पुरुष किंवा मोक्ष स्त्रिया नैतिक बाबतीत ढासळतात तेव्हा त्यांच्यावर त्यांच्या ढासळण्यावर ताबडतोब चर्चा होते अर्थात कधी कधी उलटही होते उदाहरणार्थ महात्मा गांधी किंवा संत तुकाराम किंवा बसवेश्वर जे मोक्षलोक धर्माला अडथळे वाटतात त्यांच्यावर खोटे आरोप करून त्यांना खाली खेचायला बघणारे विरोधकसुद्धा असतात हे प्रथम खोटे आरोप करतात मग चारित्र्यावर शिंतोडे उडवतात आणि त्यानेही काम साधले नाही तर त्या व्यक्तीला संपवतात वर आणि कांगावा करतात की आम्ही काय असे केलेले नाही त्यांची ही स्वतःची स्ट्रॅटेजी असते कारण त्यांना माहीत असते की या माणसाचा प्रभाव पुढे समाजावर पडणार आहे महात्मा गांधींच्या वरच एवढी टीका का या प्रश्नाचे उत्तर त्यांच्या मोक्षप्रधानतेत आहे त्यांनी शोधलेला राजकीय मार्ग हा प्रामुख्याने मोक्षा मधून जन्मलेला आहे कारण मोक्षानेच शिलता ही संकल्पना जन्माला घातलेली आहे मी स्वतः द्वादशशितेचा शीलतेचा प्रचार प्रसार करत असतो आणि माझ्या आधीही तो अनेकांनी वेगवेगळ्या पद्धतीने केलेला आहे पंचशील ही तर भारताची भारतीय संविधानाची कणा आहेत आणि ती मोक्षातून म्हणजेच निर्वानातून किंवा कैवल्यातून आलेली आहेत 

मोक्ष मिळवण्यासाठी सर्वात प्रथम तुम्हाला तुमच्या संस्कारामधून मुक्त व्हावे लागते या संस्कारात कौटुंबिक, वैयक्तिक , सामाजिक, राजकीय, आर्थिक,सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय असे संस्कार येतात मोक्ष मिळवण्यासाठी या सर्व संस्कारांच्या मधून मुक्त व्हावे लागते त्याशिवाय मोक्ष किंवा निर्वाण किंवा कैवल्यप्राप्ती मिळतच नाही पण अशा प्रकारची मुक्तता एकदा लाभायला लागली की माणसे थेट स्वतःचे वर्तमानयुग बघायला लागतात आणि साहजिकच आपोआपच अद्ययावत होत जातात साहजिकच ही अद्ययावता त्यांच्या बोलण्यातून यायला लागते ते तिची सांगड मोक्षाशी घालून बोलायला लागतात भारतातले सगळे क्रांतिकारक बदल हे मोक्ष मिळवलेल्या लोकांनी सुरू केलेले आहेत त्याचे खरे कारण हे आहे भारतात धर्म संस्कारांनी जखडून टाकतात आणि मोक्ष त्या संस्कारातून मुक्त करत राहतात भारतात गेली कित्येक वर्षे यांच्यामध्ये एक सुप्त संघर्ष चालू आहे आणि धर्म नेहमीच मोक्षाची वाट अडवत मोक्षाच्या आडवा उभा आहे 

भारतात जेव्हा वैदिक परंपरा ही ब्राह्मण परंपरा म्हणून सनातन कर्मठ होत गेली तेव्हा तिच्याविरुद्धचे पहिले बंड हे मोक्षानेच केलेले आहे नकुलिश ,कपिल, महावीर आणि गौतम बुद्ध हे सर्वच्या सर्व मोक्षवादी लोक होते आणि यांनीच बंड केलेले आहे हे लक्षात घेण्याजोगे आहे

भारतातली पुरोगामी क्रांती ही युरोपच्या आधीच अस्तित्वात आली कारण भारतातच बसवेश्वर नावाचे मोक्षपुरुष जन्मले ज्यांनी मोक्ष हा आकाशातून थेट जमिनीवर आणला सांस्कृतिक धार्मिक सामाजिक परिवर्तनात तो उभा केला आणि सामाजिक परिवर्तन कोणत्या दिशेने झाले पाहिजे राजकीय परिवर्तन कोणत्या दिशेने झाले पाहिजे श्रमाला प्रतिष्ठा कशी मिळाली पाहिजे याची पूर्णपणे नवी मांडणी केली जी बीज रुपाने मूळ शैवधर्मात होती आद्य शंकराचार्याना विरोध केला पाहिजे हे सर्वात प्रथम कळलेले फक्त बसवेश्वरच होते साहजिकच त्यांना प्रचंड विरोध झाला आणि शेवटी कदाचित त्यांची हत्या झाली. आंतरजातीय विवाहापासून नैतिक राजकीय तत्व ज्ञानापर्यंत श्रमाच्या प्रतिष्ठेपासून योग्य ते वेतन देण्यापर्यंत बसवेश्वर आणि त्यांच्या राजाच्या राजवटीत त्यांनी अनेक सुधारणा केल्या होत्या त्यासाठी अनुभव मंडप आणि कल्याण मंडप यांची स्थापना केली होती या सुधारणा कर्मठ ब्राह्मणांना रुचल्या नाहीत आणि त्यातूनच बसवेश्वरांच्या अनुयायांच्यावर प्रचंड हल्ले झाले बसवेश्वर यांचे हे मोक्ष केंद्री काम महाराष्ट्राने वारकरी चळवळ उभा करून थांबवले आणि सगळ्या देशाचा सत्यानाश केला अन्यथा युरोप आधीच सुरू झालेली ही प्रबोधनाची चळवळ राष्ट्रव्यापी चळवळ बनली असती आणि संपूर्ण भारताचा आयामच वेगळा झाला असता आज दक्षिणात्य राज्ये ही अधिक पुढारलेली वाटतात कारण तिथे बसवेश्वरांच्या मुळे आधीच पुरोगामी वाद आला महाराष्ट्रात सुद्धा शिवाजी महाराजांचे घराणे जे दाक्षिणात्य होयसाळ घराणे होते आणि ज्याचा विसर अलीकडे महाराष्ट्राला पडलेला आहे त्यांची अशी गैरसमजुत करून देण्यात आलेली आहे की हे घराणे राजपूत होते मराठी पुरोगामी वादाला सुरू करणारे होते त्यांनीच हर हर महादेव आणि जय शिवजी जय भवानी अशी घोषणा देत या पुरोगामी वादाची सुरुवात केली होती शिवाजी महाराज हे मराठी पुरोगामी वादाचे आद्यबिंदू आहेत हे अजूनही महाराष्ट्राला कळालेले नाही एक गोष्ट लक्षात घेण्याजोगे आहे की शिवाजी महाराजांना सुद्धा मोक्षाचेच आकर्षण होते त्याने अनेकदा जर मी राजा झालो नसतो तर मी मोक्षाच्या मागे लागलो असतो असे सुचवलेले आहे महाराजांचा सेक्युलरिझम हा मोक्षातून जन्मलेला आहे धर्मातून नव्हे हे आता महाराष्ट्राला सांगावेसे वाटते

अर्थात ही चळवळ महाराष्ट्रात वारकरी चळवळीने थांबवली जी धर्म केंद्री होती अर्थात तरीही मोक्ष मिळवणारे संत झालेच मात्र हे संत बसवेश्वरांच्या सारखे कधीही पुरोगामी राजकीय सांस्कृतिक आर्थिक सामाजिक क्रांतीचे प्रवर्तक झाले नाहीत ही त्यांची मर्यादा होती आज वारकरी चळवळीमुळेच महाराष्ट्र दक्षिणे पासून तुटला आहे अगदी मराठीत अभिजात भाषेच्या प्रश्नावर नेमाडे यांनी तमिळ लोकांनी हा उद्योग सुरू केला अशी टीका केलेलीच आहे ती टिपिकल वैष्णव आहे वैष्णव लोक असे कायमच उद्योग करत असतात आणि महाराष्ट्राला भटकवत असतात म्हणजे विठ्ठल मंदिर त्यामुळेच नवे केले जाते मराठी संस्कृती शिवाजी महाराज की जय असे म्हणत असली तरी प्रत्यक्षात तिने शिवाजी महाराजांच्या तत्त्वज्ञानाकडे दुर्लक्ष केलेले आहे त्यांनी आणलेल्या पुरोगामी क्रांतीकडे दुर्लक्ष केलेले आहे कारण ती शैव क्रांती आहे वैष्णव नाही 

भारतीय आधुनिकतेची सुरुवात ही सुद्धा काडसिद्धेश्वर आणि जे कृष्णमूर्ती यांनी केलेली आहे यातील काडसिद्धेश्वर यांची मांडणी लिखित स्वरूपात आता उपलब्ध नसल्याने त्यांचे मॉडेल फक्त उभे आहे आणि याच मॉडेल मधून पुढे निसर्गादत्त महाराज उभे राहिलेले दिसतात ज्यांच्याकडे पुन्हा एकदा महाराष्ट्राने दुर्लक्ष केले कारण ते ब्राह्मण नव्हते हाच त्यांचा मोठा गुन्हा आहे त्यांनी मराठी आधुनिक वाद उभा केलेला दिसतो ज्यात वेदांत आणि शैव यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न केलेला आहे अर्थात जे कृष्णमूर्तींच्या बाबतीत मात्र वेगळा न्याय आहे कारण शेवटी ते ब्राह्मण आहेत त्यामुळे महाराष्ट्रातल्या ब्राह्मणांनी त्यांच्या बाबत मात्र प्रचंड उत्साह दाखवलेला आहे पाश्चात्त्य देशात वाढल्यामुळे जे कृष्णमूर्तींच्या विचारात एक युरोपियन धाटणी आलेली दिसते त्यांनी अनेक मोक्ष केंद्री क्रांतिकारक विचार मांडलेले आहेत जे अस्तित्ववादाला अधिक पुढे घेऊन जातात आणि भारताचे स्वतःचे आधुनिक मोक्ष प्रधान अस्तित्व केंद्री मॉडेल उभे करतात जर महात्मा गांधींनी जे कृष्णमूर्ती आत्मसात केले असते तर कदाचित त्यांची मांडणी अधिक आधुनिक झाली असती पण तसे झाले नाही आणि ती कायमच पुरोगामी अधिक आणि आधुनिक कमी राहिली कारण समकालीन मोक्षवादी विचारवंतांशी त्यांचे नाते नव्हते अगदी रमण महर्षीशीसुद्धा त्यांना फार जुळवता आलेले नाही 

मुळातच जे कृष्णमूर्ती हे भारतातील वैष्णव परंपरेशी खटकून असल्याने आणि आगाम परंपरेशी अधिक जुळवून घेणारे असल्याने कदाचित ते महात्मा गांधींना आकर्षित करू शकले नाहीत मात्र आधुनिक कालखंडातले सगळे प्रश्न विशेषत: मनाचे प्रश्न जे कृष्णमूर्ती यांनी सर्वप्रथम चर्चेला घेतलेले दिसतात त्यांच्यावर त्यांच्याबरोबर सखोल चर्चा होताना दिसते शेवटी शेवटी तर ते कॅम्पुटर रिवोल्युशन पर्यंत आलेले दिसतात त्यांच्या नंतर आधुनिक म्हणावे तसे किती विचारवंत निर्माण झाले असा प्रश्नच विचारावासा वाटतो भारताचा आधुनिक वाद हा कधीही पुरोगामीवादापासून मुक्त झाला नाही आणि त्याचे अनेक दुष्परिणाम भारताच्या आधुनिकीकरणावर झालेले आहेत दुर्दैवाने ही गोष्ट अनेकांना कळलेली दिसत नाही

भारतातील उत्तर आधुनिक मांडणी ही रामकृष्ण परम हंसांच्या पासून सुरु होते त्यांचा मोक्षवाद हा तंत्रातून जन्मलेला आहे आणि ते उघड उघड कालीचे भक्त आहेत आणि शाक्त ही आहेत 

उत्तर आधुनिक मांडणीतले बहुसांस्कृतिकवाद , तंत्र केंद्रीयता किंवा मेगा स्ट्रक्चरला आव्हान पुरोगामी बुद्धिवादाला आव्हान यासारखे अनेक विचार हे त्यांनी तंत्र केंद्री पद्धतीने मांडलेले होते दुर्दैवाने त्यांची मांडणी स्वामी विवेकानंद यांनी वेदांताच्या चौकटीत बसवण्याचे प्रयत्न केला आणि त्यांचे विषयी अनेक गैरसमज पण पसरले पण ज्यांना तंत्र परंपरा माहिती आहे आणि त्यांचे तंत्र परंपरा मांडणाऱ्या लोकांशी जे संवाद झालेले आहेत ते माहिती आहेत त्यांना त्यांची तांत्रिक बीजे नीट माहिती आहे रामकृष्ण परमहंस यांनी मोक्षाकडे जाण्याची अनेक तंत्रे असू शकतात अशी मांडणी करून स्वतः त्या संदर्भात अनेक प्रयोग केले. अशाच प्रकारचे प्रयोग नंतर भगवान रजनीश यांनी केले एका अर्थाने रामकृष्ण परमहंस यांनी सुरू केलेल्या उत्तराधुनिक मांडणीला सर्वोत्कृष्ट व्यापक बनवले ते ओशो रजनीश यांनी आणि अलीकडे सद्गुरूंनी पुन्हा एकदा ही मांडणी शैव करून तिला व्यवस्थित पूर्णविराम दिलेला आहे एक वर्तुळ पूर्ण केलेले आहे ते एका अर्थाने शेवटचे उत्तर आधुनिक भारतीय विचारवंत आहेत 

या सर्व लोकांनी अनेक उत्तराधुनिक प्रश्नांची चर्चा केलेली दिसते उत्तराधुनिक लोक परंपरेची नव्याने मांडणी करतात आणि परंपरेशी अतिशय व्यवस्थितपणे जुळवून घेतात रजनीश्यांनी फक्त परंपरा समजून घेतली नाही किंवा फक्त जुळवून घेतले नाही तर तिला कसे नवे करता येते हेही दाखवून दिले त्यांनी सर्व मुक्त झालेल्या पुरुषांची वचने विश्लेषणाच्या चौकटीत आणून त्या पुरुषांना आणि स्त्रियांना आद्ययावत करून टाकले म्हणजेच भारतीय उत्तर आधुनिकतेचे मॉडेल जर का आपणाला तपासायचे असेल तर पुन्हा एकदा या मोक्षवादी लोकांच्याकडेच यावे लागते रामकृष्ण परमहंस हा जर आरंभ असेल तर ओशो रजनीश आणि सद्गुरु हेच या मांडणीचे उत्तर अधिकारी आहेत हे लोक जितक्या सहजपणाने समकालीन वास्तवाशी जुळवून घेताना दिसतात तसे कोणी दिसत नाही गांधीवादावर आणि समाजवादावर म्हणजेच भारतातल्या दोन मेटॅनॅरेटीववर सर्वाधिक सखोल चर्चा ओशो रजनीश यांनी केलेली आहे त्यांचे समाजवादसे सावधान हे पुस्तक प्रचंड गाजलेले होते. गांधीवादाचे वाभाडे त्यांनीच काढले ही पुरोगामीवादावरची पहिली रोखठोक टीका होती आणि ती उत्तराधुनिक पद्धतीने केली गेलेली होती अगदी आंबेडकरांनाही मोक्ष मिळालेल्या नाही हे स्पष्ट आणि स्वच्छपणे सांगणारे ओशो रजनीशच होते थोडक्यात काय ज्या वेळेला पोस्ट मॉडर्न हा शब्द सुद्धा भारतीयांना माहित नव्हता तेव्हा ओशो रजनीश भारतीय पद्धतीचा पोस्ट मॉडर्निझम सादर करत होते अर्थात त्यामागे रामकृष्ण परमहंस यांच्या विषयीचा आदर होताच आणि त्यांनी तो अनेकदा व्यक्त केलेला आहे आणि कधी कधी हा आदर व्यक्त करताना त्यांनी स्वामी विवेकानंदांच्यावर सुद्धा प्रचंड टीका केलेली दिसते कारण तेच एकमेव असे होते ज्यांना विवेकानंदांनी रामकृष्ण यांना सपाट केलेले आहे याची जाणीव होती अर्थात केवळ स्वामी विवेकानंद नव्हे तर प्रबोधनातल्या सर्वच मुख्य लोकांच्यावर त्यांची टीका कोसळताना दिसते भारतातल्या पुरोगामी प्रोजेक्टवर सर्वात पहिले उत्तर आधुनिक आघात हे ओशो रजनीश यांनी केलेले आहेत ते जर का पुरोगामी लोकांनी नीट वाचले असते तर अनेक गोष्टी त्यांना नीट कळल्या असत्या माझा पोस्टमॉडर्न विचारसरणीला जो विरोध आला त्याचे कारण मी कॉलेज वयातच ओशो रजनीश्यांच्या विरोधात गेलो हेच आहे

श्रीधर तिळवे नाईक

 काम कर्म व्यवहार आणि मोक्ष श्रीधर तिळवे नाईक

 मुकुंद टाकसाळे यांनी प्रश्न विचाराला आहे तो प्रश्न पुढीलप्रमाणे

कोणालाही अखेरपर्यंत जिवंत असेपर्यंत कर्म सोडत नाही.

कर्म हे आचरण आहे. तोच धर्म. धर्म कर्म स्वतंत्र नसते. ते आत्तापर्यंतच्या अनेक वाटांवरच नेहमी आधारित राहते.

 मोक्षानंतर वा समाधी नंतरही कर्म सुटतं कां

मोक्ष ही संकल्पना वा स्थिती कर्मनिरासित असते कां .

त्यापर्यंत जाणेचे त्याग टप्पे किती कसे.?

श्रीधर तिळवे नाईक म्हणजेच मी दिलेले उत्तर 

उत्तर: सर्वात प्रथम क्रिया आणि कर्म यांच्यातला फरक लक्षात घेतला पाहिजे क्रियेमध्ये मध्ये मी असत नाही कर्मामध्ये मी असतो म्हणूनच ज्यांचा पिंड क्रियापिंड आहे अशा लोकांनी अशा लोकांनी क्रियातंत्राच्या मार्गाने मोक्ष मिळवावा 

प्रश्न नेहमी हाच असतो की पिंड ओळखणे शिवलिंगामध्ये एक प्रकार पिंड लिंगाचा आहे त्यामध्ये स्वतःचा पिंड ओळखण्यासाठी त्या पिंडासमोर बसून संपूर्ण लक्ष पिंडीवर केंद्रित केले जाते आणि हळूहळू मग स्वतःच्या आत काय घडत जाते ते पाहिले जाते आज जे जे काही घडते त्याचे निरीक्षण आणि परीक्षण करून मग आपला पिंड काय आहे ते ओळखले जाते . सर्वसाधारणपणे मुख्य पिंड जे मानव जातीत खूप मोठ्या प्रमाणात कार्यरत आहेत त्यांनाच महत्त्व दिले जाऊन त्यांच्या आधारित पंचतंत्रे निर्माण झाली हे पिंड पुढील प्रमाणे शरीर पिंड हा योगा कडे शैव भाषेत जोगाकडे घेऊन जातो आणि या पिंडाच्या लोकांना जोगी म्हटले जाते. पुढे या जोगीचे योगी झाले . ज्ञानपिंड इथे सर्व प्रामुख्याने ज्ञान केंद्री असतात हा पिंड असणाऱ्या लोकांना नाथ म्हणतात किंवा मग नंतरच्या बौद्ध आणि जैन दर्शनामध्ये अनुक्रमे बुद्ध आणि केवली म्हणतात तिसरा पिंड भावपिंड आहे त्यातून भाव तंत्र उदयाला आले चौथा पिंड हा शक्तीपिंड आहे त्यातून शक्ती तंत्र उदयाला आले आणि पाचवा पिंड हा क्रियापिंड आहे त्यातून क्रिया तंत्र उदयाला आले सर्वसाधारणपणे काही माणसेही जन्मतःच एक्टिविस्ट असतात त्यांना एका जागी स्वस्थ बसवत नाही कायम काही ना काही तरी काम हवे असते क्रिया ही प्रामुख्याने काम या अक्षाबाबत काम आणि अर्थ या अक्षाबाबत व्यवहार म्हणून जन्मते आणि मोक्षाबाबत ती क्रिया असते कुठल्याही माणसाला कुटुंब चुकत नाही तो कुटुंबात जन्मतो आणि कुटुंबातच मरतो साहजिकच कुटुंबाच्या संदर्भात जे सक्तीचे काम असते त्याला आपण उत्तरदायित्व म्हणतो हीच गोष्ट व्यवहाराबाबत आहे व्यवहार हा नेहमीच अर्थ म्हणजेच संसाराबाबत असतो आणि संसारामध्ये पृथ्वी येते राष्ट्र येते आपण आपला व्यवहार हा राष्ट्राने निर्माण केलेल्या संविधानानुसार करत असतो जेव्हा हा व्यवहार सक्तीचा होता तेव्हा आपण म्हणतो की हे तुझे कर्तव्य होते प्रत्येक माणसाने आपले उत्तरदायित्व आणि कर्तव्य पार पाडले पाहिजे उत्तरदायित्वाचा मुख्य आधार हा प्रेम असला पाहिजे तर कर्तव्याचा आधार निष्ठा असला पाहिजे यामध्ये संविधानाविषयी ची निष्ठा पण आहे कायद्याविषयीची निष्ठा येते .

आता झाला काम आणि अर्थ यांच्या पलीकडे जाऊन स्वतःवर काम करायचे आहे आणि मोक्षाला जायचे आहे मोक्षाची प्राप्ती करायची आहे त्याच्याबाबत साहजिकच मग अनेक प्रश्न निर्माण होतात यातील पहिला प्रश्न हा नेहमीच उत्तरदायित्वाचा असतो सर्वसाधारणपणे शैव व युरेशियन परंपरेने याबाबतीत संन्यास हा उपाय शोधलेला आहे म्हणजे काय तर उत्तरदायित्व घ्यायचेच नाही सरळ कुटुंबाचा त्याग करायचा आणि निघून जायचे पूर्वी जंगल उपलब्ध असल्याने हा उपाय खूप सोपा होता कारण पर्यावरणाचा नाश झाला नव्हता पण अलीकडे मात्र पर्यावरणाचा नाश झाल्यामुळे अशा प्रकारचा संन्यास घेता येणे अतिशय गुंतागुंतीचे होऊन गेलेले आहे माझ्या स्वतःच्या अनुभवावरून सांगतो की सरळ सरळ फॉरेस्ट ऑफिसर येतात आणि ही जागा सरकारी आहे असे सांगतात मग साहजिकच तिथे संन्याशाला बसता येते की नाही हा एक फार मोठा प्रश्न निर्माण होतो आणि समोरचा फॉरेस्ट ऑफिसर आध्यात्मिक आहे की नाही यावर गोष्टी ठरतात . याला एक दुसरा पर्याय म्हणून एखाद्या मठात जाणे जो शैव उपाय आहे आश्रमात जाणे जो वैदिक श्रुतीचा उपाय आहे किंवा संघात जाणे जो श्रमण परंपरेचा उपाय आहे आजही सुरू आहे पण तिथे तरी उत्तरदायित्व चुकते का ? तर तिथे सुद्धा तुम्हाला कामाला लावले जाते . फक्त तुमचा परिवार हा संन्यासी लोकांचा परिवार होऊन बसतो म्हणजेच एका छोट्या कुटुंबातून तुम्ही महा कुटुंबात जा ता मग याचा फायदा असतो की नाही तर असतो तो म्हणजे तुमच्या सभोवताली सतत मोक्षाचे पर्यावरण जिवंत राहते ऍक्टिव्ह राहते .

दुसरा एक उपाय म्हणजे संन्यास घ्यायचा परंतु कायक संन्यास घ्यायचा जो मी स्वतः घेतलाय . तिथे तुम्ही उत्तरदायित्व निभावू शकता आणि त्याच वेळेला मोक्षाची साधनाही करू शकता इथे मुख्य प्रश्न भरान पोषण करण्याचा येतो आणि मुख्य प्रश्न हा द्वादशशील युक्त उत्तरदायित्व निभावणे आणि व्यवहार सांभाळणे हाच असतो . अनेकदा सर्वसामान्य लोकांना तुमचे प्रॉब्लेम्स कळत नाहीत आणि अनेकदा ज्यांच्याकडून काडीची ही अपेक्षा नसते अशा लोकांना तुम्ही काय आहात ते कळते. म्हणजे सर्वाधिक बदनाम झालेल्या बॉलीवूडच्या क्षेत्रामध्ये मला काही लोक असे भेटलेले आहेत की ज्यांना मला काय करायचे असते आणि मी का करतो हे व्यवस्थित कळत होते . आणि शिक्षण संस्थेसारख्या पवित्र ठिकाणी अपवादात्मक ठिकाणी मला फार अवघड गेले आहे .

थोडक्यात काय कुटुंबाचे उत्तरदायित्व टाळता येईल परंतु जिथे जाल तिथे काही गोष्टी येतीलच. काम आणि व्यवहार यांच्यापासून सुटका नाही अर्थात सामाजिक व्यवहारापासून सुटका व्हावी म्हणून जोगी लोकांच्यासाठी जोगवा मागण्याची शैव परंपरा आहे परंतु दुर्दैवाने ही परंपरा महाराष्ट्रामध्ये अत्यंत वाईट चालीशी नंतर जोडली गेली आणि जो जोगवा मागणारा आहे त्याला स्वतःलाही तो जोगी आहे याचा विसर पडायला लागला काही लोकांनी अतिरेक गाठला म्हणजे कामवासना जागृत होऊ नये म्हणून स्वतःचे लिंगच ठेचणे वगैरे वगैरे त्यातून पुन्हा काही वेगळे प्रकार आणि वाईट चालीरीती उदयाला आल्या . कामवासना अशी नष्ट होत नाही .

ज्ञान तंत्र हे शारीरिक नसल्यामुळे तिथे अशा प्रकारच्या चालीरीती उदयाला आल्या नाहीत म्हणजे इथेही बौद्ध आणि जैन लोकांच्यात संन्यासाला संन्यास आला संघ आला पण अपवाद वगळता नैतिकदृष्ट्या यांचे आचरण नेहमीच उच्च राहिलेले आहे . जैन आणि बौद्ध धर्मामध्ये तुम्हाला एक व्यवस्थाच अशी दिली गेलेली आहे की जिथे ना काम आहे ना व्यवहार ! आता समाजाच्या पातळीवर हे योग्य की अयोग्य हे ठरवणे फार अवघड आहे कारण या संघांना मिळणाऱ्या देणग्या या प्रामुख्याने राजसत्तेपासून किंवा व्यापार सत्तेपासून मिळालेल्या होत्या . आता प्रश्न असा येतो की या सत्तांच्याकडून येणारा पैसा खरोखर नैतिक असतो का ? शैव लोकांच्या मध्ये यासंदर्भात जास्त चर्चा होतात किंबहुना अपवादात्मक ठिकाणी लोकधर्म पाळणाऱ्या म्हणजेच त्या काळामधील पाशुपत धर्मी लोकांनी गौतम बुद्धाला काही ठिकाणी या अंगाने प्रश्न विचारलेले आहेत यातले अनेक प्रश्न नंतर व्यवस्थित त्रिपिटकाचे संपादन करताना वगळले गेलेले आहेत किंबहुना बुद्धाचा धम्म धर्म बनायला इथूनच सुरुवात झालेली आहे

यानंतर तुम्ही विचारलेला प्रश्न तो म्हणजे त्याग ! इथे सुद्धा अनेकदा पिंडाचा प्रश्न येतो काही लोकं टप्प्याटप्प्याने त्याग करत जातात तर काही अचानक एका क्षणात सगळ्याचा त्याग करून मोकळे होतात .

जे टप्प्याटप्प्याने त्यात करत असतात ते नेहमीच विचारत असतात की असं कसं करावं ?

स्पष्ट सांगायचे तर हा प्रश्न अत्यंत वैयक्तिक प्रश्न आहे कारण ज्या त्या व्यक्तीचा पुन्हा स्वतःचा खास म्हणावा असा पिंड असतो त्यामध्ये प्राण पिंड सर्वात महत्त्वाचा कारण त्यामुळे आपण जिवंत राहतो त्यानंतर जनूक पिंड सर्वात महत्त्वाचा कारण त्यामुळे आपले विशिष्ट पिढ्यानपिढ्यांचे ठसे आपल्याला कळतात मग संस्कार पिंड येतो आप जो प्रामुख्याने घरातल्या लोकांनी कुटुंबातल्या लोकांनी आप्तांनी नात्यांनी केलेल्या संस्कारांनी तयार होतो आणि सर्वात शेवटी अभ्यासपिंड येतो जो आपला शिक्षणाने तयार होत जातो . या सर्व गोष्टींनी मिळून आपला पिंड ज्याला जीवपिंड म्हणतात तो तयार होतो हा प्रत्येकाचा इतका वेगळा असतो की अनेकदा त्यामुळेच अनेक लोकांना इथे गुरुची गरज भासायला लागते यावर उपाय म्हणजे आपण स्वतःचे गुरु व्हायचे आणि अत्यंत वैज्ञानिक पद्धतीने अत्यंत काळजीपूर्वक आणि सावधानता राखत ह्या सर्व पिंडांचे निरीक्षण करायचे. यालाच आपल्याकडे धारणा आणि ध्यान म्हणतात . 

पण समजा माणूस अतिक्रियाशील क्रिया तंत्र प्रवण असेल आणि त्याला बसणे सुद्धा अशक्य असेल तर काय करावे तर मग आपल्या क्रियांच्यावरच ध्यानधारणा करावी म्हणजे काय तर प्रथम धारणेपासून सुरुवात करावी म्हणजे चालताना चालण्यावर धारणा करावी याची सुरुवात कॉन्सन्ट्रेशन आणि फोकस यांच्यापासून करावी म्हणजे चालताना फक्त चालण्याकडे लक्ष द्यावे बासरी वाजवताना फक्त बासरी वाजवण्याकडे लक्ष द्यावे आर्ग्युमेंट करताना फक्त आपल्या आर्ग्युमेंटवर धारणा करावी 

एकदा शंभर टक्के क्रिया फोकस्ड झाली की मग हळूहळू त्यातून मी कसा काढता येईल काढून घेता येईल ते पहावयास सुरुवात करावी हे एकदा साधले की तुम्ही हळूहळू क्रियावान बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करू लागता.

हे करताना तुमच्या लक्षात येईल की अनेकदा आपला पिंड हाच अडथळा बनून येत राहतो म्हणजे अभ्यास पिंड हा शिक्षणाने इतका व्यापलेला असतो की ते शिक्षण आपल्याला एखादी गोष्ट निखळपणाने करायला देतच नाही ती अडथळा बनायला लागते किंवा मग घरातून आलेला संस्कार असतो तर तो संस्कार तुम्हाला नीट क्रिया करू देत नाही आणि जेव्हा तुम्हाला लक्षात येते की हे आपल्या पिंडाचेच उद्योग आहेत तेव्हा हळूहळू क्रिया करताना तुम्ही जर का हा पिंड जीव पिंड आणि त्याचे अनेक उपप्रकार बाजूला करायला शिकला की हळूहळू सविकल्प समाधीच्या दिशेने तुमची वाटचाल होऊ शकते

धारणा आणि ध्यान केले की मग एक वेळ अशी येते की तुझी आहे तुझ्या पाशी म्हणजेच स्वतःचे आहे स्वतः पाशीच म्हणून जाता . समजून जाता . ज्या दिवशी या सगळ्य सगळ्या पिंडांचा आत्मस्फोट पिंड स्फोट होतो आणि फक्त प्राण पिंड वाचतो त्या दिवशी तुम्ही सविकल्प समाधीला उपलब्ध होता आणि हळूहळू काम आणि व्यवहारांकडून निष्काम आणि नि :व्यवहाराकडे तुमची वाटचाल सुरू होते 

आणि शेवटची जी आहे तिथे निर्विकल्प समाधी आहे तिथे भाषाही लोप पाव त्यामुळे तिच्याविषयी काही बोलणे अशक्य आहे तिथून खऱ्या अर्थाने तुम्ही क्रियावान होता 

श्रीधर तिळवे नाईक

365 days with your brainnet by Sidhha Dayendra Nalini Shantaram SDNS

Day 1

Q: Why brainnet 

SDNS: Right now we are passing through network 

Q : Why Sidhha Dayendra Nalini Shantaram ?

SDNS : Why not? Look this Sidhha Dayendra Nalini Shantaram SDNS is a netamblage of words and every word is history of suggestions. It's collective setting of mutually fluxings for meaning.Spimutation is the end of knowledge.It ends the world of words. 

Q: But you are using words 

SDMS: Right now communication is necessity and for communication it's necessary. 

Q: Necessary evil ?

SDNS: Necessary evil which can create God and sometimes I or You.

Q Who gets मोक्ष?

SDNS: Nobody ! Right now everyone is somebody.

Q : Including Me?

SDNS: That you have to search.

Day 2

Q: Should we believe Moksha or Spimutation ?

SDNS: Believe it only when you are it. Right now you aren't Spimutation.

Q But lots of people believe it.

SDNS: Believing is shortcut. Don't go for it.

Q: Then why should I do साधना?

SDNS: Don't do साधना.

Q: What?

SDNS: Ask yourself why you are interested?

Q : Because I think Moksha exists.

SDNS: You think means it is right now thought. Where from it comes? 

Q : From books 

SDNS: What's book ? It's netamblage of signs either written or printed or recorded or digitised.You trust it because you are seted for it. 

Q: What it means?

SDNS: Right now you are set of networks, conditioning, genesing, parenting systemising ,traditioning, ritualing etc etc When we enter in life they give various text books and ask you to study them. 

Q : But holy books 

SDNS: There is nothing holy about book. It's kind of setting.They injected readymade faith and trust.So just be as you are. Everything is being.

Q : But we are doing 

SDNS: Being is becoming when you aren't being. Doing is becoming. 

Q : So right now you are being and I am becoming.

SDNS: This thought is becoming.Our 

communication is becoming.

Shridhar Tilve Naik 

हिंदू विरुद्ध वैदिक श्रीधर तिळवे नाईक 

१९६० नंतर जे काही इतिहासात मुख्य द्वि ध्रुवात्मक सिद्धांत आले त्यामध्ये हिंदू विरुद्ध वैदिक हा एक फार महत्त्वाचा सिद्धांत महाराष्ट्रामध्ये उदयाला आला या सिद्धांताचे कर्ते प्र रा देशमुख होते त्यांनी हा सिद्धांत आपल्या सिंधू संस्कृती ऋग्वेद व हिंदू संस्कृती या ग्रंथांमध्ये मांडला होता आमच्या पिढीमध्ये हळूहळू या सिद्धांताबाबत जागृती निर्माण झाली आणि हा सिद्धांत अधिक विस्तारित करता येईल याची जाणीव ही निर्माण झाली. यातूनच मग पार्थ पोळके यांचे हिंदू विरुद्ध वैदिक या नावाचे पुस्तक आले साहजिकच मग याचा विस्तार करणे काही लोकांना आवश्यक वाटायला लागले विशेषत: त्या लोकांना जे साठोत्तरीच्या कायमच प्रभावाखाली होते 

या सिद्धांतानुसार भारतातली संस्कृती जी आहे ती मूळची हिंदू संस्कृती आहे आणि तिला आव्हान देणारी संस्कृती म्हणजे वैदिक संस्कृती होय . भारताची वाटचाल ही या दोन संस्कृतींच्या संघर्षाची कथा आहे इतिहास आहे असे हा सिद्धांत मांडतो.

या सिद्धांताचे मूळ जर का आपण शोधत गेलो तर आपणाला थेट महात्मा फुले यांच्यापर्यंत जावे लागते आणि म्हणूनच मग पार्थ पोळके आपले पुस्तक महात्मा फुले यांना का अर्पण करतात ते आपल्याला स्पष्ट होऊ लागते. 

महात्मा फुले यांनी आर्य आणि अनार्य यांच्या मधली सांस्कृतिक द्विध्रुवात्मकता कायमच आपल्या लिखाणामध्ये अंडरलाईन केली आणि त्यातूनच मग ब्राह्मण विरुद्ध ब्राह्मणेतर असा संघर्ष पुढे उभा ठाकला . प्रबोधनकार ठाकरे यांनी हा संघर्ष हिंदुत्वाच्या नव्या साच्यामध्ये ओतला त्यांनी निर्माण केलेल्या या साच्याला मी क्षात्र हिंदुत्व असे नाव दिले होते कारण यामध्ये ब्राह्मण संस्कृतीला ठाकरे यांच्या भाषेत महात्मा फुले यांच्या भाषेतील शब्द घ्यायचा तर भटांना पूर्णविरोध करण्यात आलेला होता म्हणजेच हा संघर्ष एका अर्थाने त्यांनी वैदिक संस्कृती विरुद्ध क्षात्र हिंदुत्व अशा स्वरूपात पाहायला सुरुवात केली होती . त्यांचे हे हिंदुत्व एका अर्थाने आधुनिक हिंदुत्व म्हणता येईल. मात्र या हिंदुत्वाला या हिंदुत्वाच्या मांडणीला सिंधू संस्कृतीचे संशोधन लाभले नव्हते आणि म्हणूनच तपशिलांच्या बाबत ती अनेकदा अडखळत चालली होती . पुढे मग सिंधू संस्कृतीचा शोध लागला आणि यासंदर्भातल्या काही गोष्टी अधिक फोडी यायला लागल्या आणि त्यातूनच मग साठोत्तरी पिढीमध्ये हा संघर्ष हिंदू विरुद्ध वैदिक अशा तऱ्हेने पाहिला गेला आणि साठोत्तर पिढीत देशमुख यांनी तो मांडला .

हा जो द्वि ध्रुवात्मकतेचा प्रवाह आहे त्या संदर्भात आमच्या पिढी पुढे फार मोठे प्रश्न निर्माण झाले. आमच्यामध्ये काही लोक असे होते जे साठोत्तरी पिढीची देशीयता अधिक पुढे न्यायला तत्पर होते नितीन वाघ यांच्यासारखे काही अलीकडचे नव बौद्ध लोक सुद्धा या देशीयतेला पुढे घेऊन जाणे गरजेचे मानत होते त्या उलट मी काहीसा असा होतो ज्याला हे सर्व नाकारायचे होते दुर्दैवाने ह्या काळात मी असा एकटाच होतो त्यातूनच मी माझी इतिहासाची मांडणी बदलली आणि द्विध्रुवात्मकता ही जागतिक पातळीवर युरेशियन विरुद्ध नॉन युरेशियन व भारतामध्ये युरेशियन विरुद्ध शैव अशी केली 

अर्थात याला कमी लोक पाठिंबा देत होते परंतु प्रत्यक्ष लोकांचा मात्र याला मिळणारा पाठिंबा हा अधिक प्रमाणात होता . मी शै व श्रुती नेहमीच ओपन ठेवली होती तुम्हाला हिंदुत्वाच्या बाजूने जायचे असेल तर तुम्ही शैव हिंदुत्व स्वीकारा आणि जर का तुम्हाला हिंदुत्वाच्या विरोधात उभे करायचे असेल राहायचे असेल तर मग नॉन हिंदू शैव श्रुती स्वीकारा अशी माझी मांडणी होती आणि आहे मात्र तुमचे मुख्य उद्देश उद्दिष्ट कल्याण वादच असले पाहिजे ती आद्य अट आहे असे मी कायमच सांगत आलेलो आहे.

या काळातले बहुमत मात्र हळूहळू बदलत गेले आणि ते देशीवादी असलेल्या साठोत्तरीच्यामागे सर्वच बाबतीत ठामपणे उभे राहिले सर्व माध्यम यंत्रणा सुद्धा साठोत्तरी पिढीच्या मागे ठामपणे उभे राहिले कारण त्यांना मराठीच्या आणि मराठी माध्यमांच्या अस्तित्वासाठी देशीवाद आवश्यक वाटत होता आमच्या पिढीमध्ये हा संघर्ष संजय सोनवणी यांनी अधिक पुढे नेला आणि वैदिक धर्माला अतिशय कठोर पद्धतीने विरोध केला .

मला स्वतःला साठोत्तरी पिढीच्या कुठल्याच संकल्पना फारश्या मान्य नव्हत्या त्यामुळे ही ही मान्य नव्हती आणि त्याची कारणे मी इतरत्र अनेकदा दिलेली आहेत या मागचे स्पष्ट कारण म्हणजे हिंदू नावाचा धर्म आपणाला दिसत नाही . तसा उल्लेख दिसत नाही उलट शैव संस्कृती शैवधर्म बौद्ध संस्कृती बौद्ध धम्म जैन संस्कृती जैन धर्म वैदिक संस्कृती वैदिक धर्म , ब्राह्मण संस्कृती ब्राह्मणधर्म वैष्णव संस्कृती वैष्णव धर्म असे शब्द मात्र वारंवार दिसतात अगदी ब्रिटिशांच्या काळामध्ये सुद्धा आपणाला ब्राह्मणधर्म हाच शब्द 1890 पर्यंत दिसतो 

आता ज्या शब्दाला जवळजवळ १८ व्या शतकातल्या दहाव्या शतकापर्यंत मान्यता सुद्धा नाही असा शब्द का निवडावा असा माझा प्रश्न होता 

दुसरी गोष्ट म्हणजे आपल्याकडे आलेले वैदिक हे खरोखर बाहेरून आले होते की बाहेरून येणारे कोणी दुसरेच होते असा माझा प्रश्न होता. 

तिसरी गोष्ट वैदिक धर्म हा जन्मदत्त वर्ण जात व्यवस्था पाळत नाही असे माझे स्पष्ट मत होते आणि वैदिक धर्माने नंतर शैव श्रुती स्वीकारली होती असेही माझे म्हणणे आहे . त्यांनी शैव श्रुतीचा स्वीकार करताना प्रामुख्याने ब्रह्म तंत्र आणि षष्ठीतंत्र ही दोन तंत्र स्वीकारली आणि या तीन गोष्टी मिळून वैदिक धर्म तयार होतो त्यामुळे वैदिक श्रद्धेचा भाग हा कालबाह्य झाला आहे की नाही असा त्या काळामध्ये वाद होता आणि त्यातूनच मग वेदांत नावाचा तिसरा धर्म वैदिक धर्मामध्ये आला. वेदांत धर्माच्या मध्ये वैदिक श्रद्धा आपण स्पष्टपणे नाकारावी वेदांना नाकारावे आणि उपनिषदांना म्हणजेच ब्रह्म तंत्र व सांख्यतंत्र यांना स्वीकारावे असे मानले जात होते . पुढे आद्य शंकराचार्य यांनी या वेदांत धर्माला अतिशय व्यवस्थित आकार दिला त्यामध्ये षष्ठीतंत्र आणि सांख्य धर्म आणि ब्रह्म तंत्र यांचा विचार केला या ब्रह्म तंत्राची सांगड शैव श्रुतीशी घातली यांच्यातल्या काही गोष्टी सुद्धा सामावून घेतल्या आणि एक विशाल आकार तयार केला जर या आकाराला कोणी हिंदू म्हणत असेल तर त्यामध्ये बरेचसे तथ्य आहे कारण या वेदांत धर्मातूनच ज्याला आज आपण हिंदू धर्म म्हणतो तो निघालेला आहे . 

त्यामुळे नकार देताना आपण वैदिक श्रद्धेला नकार द्यावा पण या वैदिक लोकांनी स्वीकारलेल्या ब्रह्म तंत्र व सांख्यतंत्र व वेदांत तंत्राचा स्वीकार करावा असे मी मानत असल्याने साहजिकच मी वैदिक धर्म स्वीकारला आणि वैदिक श्रद्धा नाकारली . माझ्या मते ज्याला आपण वैदिक धर्म म्हणतो तो किंवा वैदांत म्हणतो तो दुसरे तिसरे काही नसून शैव धर्माचा वैदिक आकार आहे . पुढे पुढे या लोकांनी यज्ञ संस्था सुद्धा नाकारलेली आहे आणि त्या जागी पूजा स्वीकारलेली आहे असे आपणाला दिसते . त्यामुळे वैदिक धर्म कोणत्या ही अंगाने अलीकडे अशैव राहिलेला नाही .

त्यामुळे साठोत्तरीने जी वैदिक विरुद्ध हिंदू अशी द्विध्रुवात्मकता स्वीकारली तिला मी नकार दिला 

प्रश्न असा आहे की या सगळ्याला वैदिक म्हणून नाव देणे आणि त्याला विरोधी पक्ष मानणे हे कशातून आले या प्रश्नाचे उत्तर आपण पुढच्या लेखात शोधणार आहोत 

श्रीधर तिळवे नाईक 

 देवगन हा शिवगण होता की नाही श्रीधर तिळवे नाईक 

भारतीय इतिहासातील जे काही कळीचे प्रश्न आहे त्यातील एक प्रश्न देवांचे काय हा आहे . आपल्याकडे एक फार मोठा समाज असा आहे की देव हा शब्द संस्कृत आहे प्रत्यक्षामध्ये तो प्राकृत आहे आणि तो आदिवासी लोकांच्या सुद्धा प्रचलित दिसतो आणि मी हे अनेकदा सांगितलेले आहे की आदिवासी लोकांच्या बडा देव या संकल्पनेतूनच पुढे महादेव ही संकल्पना विकसित होत गेलेली आहे . बडा हा शब्द सुद्धा वड या शब्दापासून तयार झालेला आहे वड म्हणजे वडवृक्ष वटवृक्ष आणि त्याचे महत्त्व काय हे मी वटपौर्णिमेवर लिहिलेल्या लेखात आलेले आहे 

एकदा अशी गोष्ट स्पष्ट झाली की मग देवगण हा सुद्धा शंकराच्या काळातला एक गण होता हे आपण सहजरीत्या स्वीकारू शकतो 

प्रत्यक्षामध्ये हा हिमालयाच्या काठी राहत असलेला गण होता आणि त्यामुळेच त्याचा वर्ण गोरा झाला होता कारण बर्फात राहणाऱ्या लोकांचा रंग गोरा होत जातो त्याला पंडित असे म्हणतो आपण तो पंडित वर्ग हा या गणातून प्रामुख्याने मोठ्या प्रमाणात उदयाला आला होता अर्थातच इतर गणांच्या मते सुद्धा पंडित होतेच .

महादेव ही संकल्पना प्रामुख्याने देवगणानेच विकसित केली 

मग खरा प्रश्न नेमका येतो कुठे ? यासाठी मुळातच पुन्हा एकदा आपणाला बर्फात जावे लागते जिथे बर्फ असतो तिथे अग्नीची गरज मोठ्या प्रमाणात असते आणि म्हणूनच शंकराची पूजा विधी जेव्हा विकसित होत गेले तेव्हा शंकराची पूजा बर्फाच्या प्रदेशात कशी करायची हाय फार मोठा प्रश्न निर्माण झाला होता आणि म्हणूनच या लोकांनी शिवतत्त्वाची पूजा करताना ती प्रामुख्याने अग्नी तत्वाच्या आधारे केली हा आग्नेय म्हणजे दुसरा तिसरा काही नसून सूर्यापासून आलेला आहे अशी ही समजूत होती किंबहुना आग्नेहा मुळातलाच सूर्याचा अंश म्हणून पूजला जातो आणि सूर्यप्रकाश देतो आणि हे जग सूर्याच्या प्रकाशाच्या आधारे चालते हे हळूहळू मानव जातीच्या कधीच लक्षात आलेले होते. प्रश्न एवढाच होता की सूर्याची थेट पूजा करायची की नाही आणि या पूजेला मान्यता होती पण हीच पूजा मुख्य करण्यावरूनच अवेस्तन आणि वैदिक यांच्यामध्ये वाद झालेले आहेत अवेस्तन धर्म हा झरतृष्ट ऋषींनी स्थापन केलेला धर्म मानला जातो अवेस्तन धर्माच्या मध्ये सूर्य हा केंद्रस्थानी आहे त्या उलट वैदिक मात्र असे मानत नव्हते त्यांना या पलीकडे असलेल्या एका शिव तत्वाची जाणीव झालेली होती इसवीसन पूर्व एक 10 हजार वर्षांपूर्वी हे सगळे एकच होते हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे अवेस्तन धर्माच्या स्थापनेनंतर वैदिक आणि अवेस्तन हे दोन वेगळे धर्म झाले आणि अवेस्तन लोकांनी वैदिक लोकांना हाकलून लावले आणि त्यामुळेच हे लोक भारतात आलेले दिसतात इथे आधीच हिमालयाच्या काठी देवगण अस्तित्वात होता आणि त्यांच्या मधून आधीच ब्रह्म तंत्र आणि षष्ठीतंत्र ज्याला नंतर सांख्य तंत्र म्हटले गेले ते आधीच तयार झाले होते 

बाहेरून आलेल्या आणि नंतर पर्शियन आक्रमणातून सुद्धा इथेच राहिलेल्या काही लोकांना मात्र स्वतःचे वेद फार महत्त्वाचे वाटत राहिले वैदिक विरुद्ध अवेस्तन हा संघर्ष भारतामध्ये नंतर असूर विरुद्ध सूर असा झालेला आहे 

त्यामुळेच अनेकदा जेव्हा काही ब्राह्मण असे म्हणतात की आम्ही इथले तेव्हा समजून चालावा की हे लोक घेतले हिमालयाच्या काठी राहणारे होते आणि ते देवगाणात होते 

शंकराचे या देवघनाशी असलेले संबंध अतिशय चांगले होते कारण त्याची पत्नी पार्वती ही या गणातून आली होती आणि तिला स्वीकारावे की नाही स्वीकारावे यावरून खुद्द शंकराच्या स्वतःच्या गणांच्या मध्ये वाद झालेल्या होता पार्वतीचा स्वीकार सहजासहजी झालेला नाही आणि याचे पुरावे आपणाला अनेक आदिवासी साहित्यातून आणि आदिवासी कथातून दिसतात 

अर्थात एकदा पार्वती ही आपल्या खरोखरच व्यवस्थेला स्वीकारणारी आहे हे लक्षात आल्यानंतर मात्र शंकराच्या नेतृत्वाखालच्या सर्व जणांनी तिला स्वीकारले आणि देवगन सुद्धा शंकराच्याच प्रभावाखाली आला 

भारतावर खरोखरच इराण मधल्या लोकांनी आक्रमण केले की नाही तर याचे स्पष्ट उत्तर नाही असे आहे . मुळात तेवढी या लोकांच्या ताकदच नव्हती.

त्यामुळेच वैदिक धर्म असे आपण जेव्हा म्हणतो तेव्हा आपण प्रामुख्याने देऊ गणाबद्दल आणि शैवतंत्र स्वीकारलेल्या गणाबद्दल बोलत असतो हे आपण लक्षात घ्यावे मी नेहमीच सांगत आलोय की माझा संघर्ष वैदिक लोकांशी नाही कारण ते आपलेच लोक आहेत जे नंतर ब्राह्मण धर्माच्या टाचेखाली आले आणि त्यांनी ब्राह्मण धर्म स्वीकारला परंतु त्यांच्यापैकी अनेक जण असे आहेत की ज्यांना जेव्हा अक्कल येईल तेव्हा ते आपोआप पुन्हा पंडित होतील वर्ण व्यवस्था पंडित लोकांनी आणलेली नाही ती ब्राह्मण लोकांनी जाणलेले आणलेली आहे आणि भागवत आता अत्यंत जाणीवपूर्वक पंडित हा शब्द वापरतात कारण ब्राह्मण लोकांना हे अपश्रेय त्यांना द्यायचे नाही परंतु त्यांना ही गोष्ट कोणीतरी सांगितली पाहिजे की स्मृति पंडित लोकांनी लिहिलेली नाही ती चक्क ब्राह्मण लोकांनीच लिहिलेली आहे आणि म्हणूनच ब्राह्मण वर्णाचा स्पष्ट उल्लेख त्यामध्ये आहे तेव्हा उगाच पंडितांना यामध्ये घसेटू नका .

हे सर्व पंडित ओळखण्याची साधी खूण मी नेहमीच सांगितलेली आहे ती म्हणजे यांचे कुलदैवत हे नेहमी शंकर किंवा शंकराचा अवतार किंवा शंकराची फॅमिली किंवा नंदी असतो .

प्रश्न असा आहे की या देवगाणाचे नेतृत्व कोण करत होते ? शंकराच्या काळामध्ये तरी हे नेतृत्व दक्षाकडे होते आणि यातूनच दक्षक समाज तयार झाला होता दक्षक समाज आणि रक्षक समाज हे शैव समाजातले फार मोठे समाज आहेत .

ब्राह्मणांचे झालेले स्थलांतर हे मात्र सरळ सरळ सामान लोकांचे झालेले स्थलांतर आहे हे लोक युरेशियामधून आलेले होते यांना काही झाले तरी आपला धर्म सोडायचा नव्हता आणि त्यामुळेच ते धर्माच्या बाबतीत कट्टर होते . या लोकांनीच आत्ताचे वेध पूर्वीच्या वेदांशी सांगड घालून तयार केलेली आहेत केलेले आहेत . आणि हे सर्व व्यासांच्या नेतृत्वाखाली घडले म्हणूनच व्यासांना वेद व्यास म्हटले जाते . वेद व्यास ही फक्त व्यक्ती नव्हते ती संस्था होती आणि अनेक व्यास होऊन गेले त्यातूनच व्यासंग हा शब्द आलेला आहे .

वेदांनी कधीही जन्मदिष्टित भूमिका स्वीकारलेली नव्हती ती नंतर आलेल्या ब्राह्मण धर्माने वेदांच्या वड लादली आणि त्याप्रमाणे घाल घुसळ पण केली . 

वेदांच्या मध्ये ब्राह्मण या शब्दाचा उल्लेख जवळ जवळ नाहीत याचे कारण सुद्धा हेच आहे तिथे ऋषी महत्त्वाचे असतात आणि त्यांचे तीन प्रकार होते ज्यांची चर्चा मी आधीच केलेली आहे 

जोपर्यंत आपणही सिम्पल साधी सरळ गोष्ट लक्षात घेत नाही तोपर्यंत वैदिक हा धर्म आपण शत्रु का मानायचा नाही हे लक्षात येणे शक्य नाही .

वेदांच्या नंतर सुद्धा या वेदांचा अंत घडवणारा वेदांत आला आणि हा वेदांत प्रामुख्याने ब्रह्म तंत्र आणि सांख्य तंत्र स्वीकारल्यानंतरच झालेला आहे 

कारण वैदिक ही मुळात श्रद्धा होती धर्म नव्हता तो धर्म तेव्हा झाला जेव्हा त्याने ब्रह्म तंत्र आणि षष्ठीतंत्र स्वीकारले 

ब्राह्मण धर्म ही पूर्णपणे एक वेगळी गोष्ट आहे जिने आपण वैदिक असल्याचा दावा केला परंतु जी प्रत्यक्षात कधीच वैदिक नव्हते हा दावा करणारे लोक प्रामुख्याने मूळचे पंडित होते आणि त्यांना काही झाले तरी आपले शैव-धर्माचे नाते तोडायचे नव्हते देवघनाशी असलेले नाते तोडायचे नव्हते म्हणून हे सर्व घडलेले आहे. परंतु आपण याला बळी पडण्याची काहीही गरज नाही . 

प्रश्न असा आहे की ब्राह्मणांनी हा सगळा धर्म आपला आपल्या ताब्यात घेऊन त्याचे रूपांतर ब्राह्मण धर्मात कसे केले ? आणि आपल्याला सर्वात उच्च ठेवण्यासाठी वर्णव्यवस्था जाती व्यवस्था कशी आणली ? 

त्यामुळे एक गोष्ट आपण लक्षात ठेवावी वैदिक धर्म हा फक्त चार वेद आणि दोन तंत्र आणि दोन तंत्रांच्या आधारे निर्माण झालेली उपनिषदे यांच्या पुरताच मर्यादित आहे. 

ब्राह्मणधर्म हा मात्र वेदांच्या नंतर आणि उपनिषदांच्या नंतर आलेल्या ब्राह्मण ग्रंथांच्या पासून आरण्यकांच्या पासून स्मृतींच्या पासून सुरू होतो किंबहुना ब्राह्मण धर्माची खरी प्रस्थान त्रयी 

१ ब्राह्मणग्रंथ हे ऐतरेय ब्राह्मणांच्या पासून सुरू झाले २आरण्यक ग्रंथ

३स्मृति ग्रंथ 

आपले खरे शत्रू ब्राह्मणधर्म पालन करणारे लोक आहेत मग ते ब्राह्मण असो किंवा क्षत्रिय असो .

या बाहेरून आलेल्या ब्राह्मणांनीच हिंदवी असलेल्या पंडित लोकांना बिघडवले . पण मला असे वाटते की पंडित लोकांनी आता शहाणे व्हावे . खुद्द वेदांच्या मध्ये सुद्धा यांचा उल्लेख मग असा आलेला आहे . 

प्रश्न असा आहे की ब्राह्मण धर्म हा ब्राह्मण धर्म आहे का की तो काही जास्त आहे तर तो फक्त धर्म नसून तो संघ आहे आणि हा संघ अतिशय मोठ्या प्रमाणात संघटनात्मक ताकतीच्या आधारे भारतात निर्माण झालेला प्रत्येक धर्म आपल्या ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न करतो आणि त्यांचे ब्राह्मणीकरण करतो म्हणजेच ब्राह्मण हा केंद्रस्थानी आणून संपूर्ण सामाजिक व्यवस्था आपल्या पद्धतीने आणि आपल्या स्मृतींच्या पद्धतीने चालवायला पाहतो . यातून कुठलाही धर्म वाचलेला नाही म्हणजे अगदी बौद्ध धर्मामध्ये सुद्धा आपण पाहतो की तिथे सुद्धा मूळ जो उद्देश आहे त्याला शेवटी या लोकांनी हीन करून टाकले . नंतर पाशुपत दर्शनामध्ये सुद्धा लकुलिश या ब्राह्मणाला केंद्रस्थानी आणून नकुलिश या धनगर समाजातून उदयाला आलेल्या आणि पाशुपत दर्शनाची स्थापना करणाऱ्या मुख्य सिद्धालाच हटवले 

नंतर मग बौद्ध धर्मामध्ये हे लोक भोसले आणि यांनी हे लोक भोसले घुसले आणि यांनी तिथे नागार्जुनाच्या सिद्धांताचा फायदा घेत बौद्ध शैव धर्म स्थापन केला आणि त्याला महायान असे नाव देत तो आपल्या ताब्यात घेतला . पुढे मग जेव्हा शैव लोकांनी याला तंत्राच्या साह्याने पुन्हा शह द्यायला सुरुवात केली तेव्हा या लोकांनी तिथेही घुसून वजरायान तयार करून तंत्राला हटवायला सुरुवात केली . त्याला विपरीत बनवले .

नंतर जेव्हा राजा राम मोहन राय यांनी नवीन हिंदू धर्माची सुरुवात केली तेव्हा तिथेही ब्राह्मणी हिंदुत्व स्थापन करून संपूर्ण हिंदुत्व ताब्यात घेण्याची तयारी सुरू केली 

प्रश्न असा आहे की प्रत्येक वेळी ब्राह्मण संघ किंवा ब्राह्मण धर्म हा कसा काय यशस्वी होतो ? 

या प्रश्नाचे उत्तर मी दुसऱ्या एका लेखात फार पूर्वीच दिलेले आहे .

त्यामुळेच वैदिक हे काही शत्रू नाहीत मुख्य शत्रू म्हणजे ब्राह्मणधर्म आहे मात्र त्याच्या विरोधात लढता येऊ नये अशी व्यवस्था कळत नकळत अगदी समाजवादी आणि कम्युनिस्ट लोकांच्या सुद्धा ब्राह्मण लोक घेत असतात ह्या लोकांनीच वैदिक हा शब्द अधिक प्रचलित केला कारण ब्राह्मण धर्मा विरोधातला लढा यांना नकोच होता .

आता जे लोक कम्युनिझम सुद्धा ताब्यात घेतात ते आज ना उद्या नवयानसुद्धा ताब्यात घेतील याबद्दल शंका बाळगू नये .

श्रीधर तिळवे नाईक 

अवेस्तनअवेस्त

न

अवेस्तन अवेस्तनअवेस्तनअवेस्तन

अवेस्तन अवेस्तनअवेस्तनअवेस्तन

 ओशो रजनीश बुद्ध आणि श्रीमंती श्रीधर तिळवे नाईक 

बुद्धाविषयीची मांडणी करताना ओशो रजनीश नेहमीच अशी मांडणी करतात की हे लोक राजपुत्र होते म्हणूनच मोक्ष मिळवण्याच्या मागे लागले किंवा त्यांना मोक्ष मिळाला म्हणजेच माणूस जितका श्रीमंत असतो तितका तो आध्यात्मिक होण्याचा धार्मिक होण्याचा चान्स जास्त असतो 

साहजिकच मग आचार्य रजनीश ओशो श्रीमंतीची भलावण करत राहतात 

आता प्रत्यक्षात काय घडले? दंतकथा अशी आहे की गौतम बुद्धाला तो जोपर्यंत श्रीमंतीत होता तोपर्यंत काही मोक्ष सुचलेला दिसत नाही तो जेव्हा राजवाड्याबाहेर आला तेव्हा त्याला दारिद्र्य दिसले खरे आयुष्य दिसले त्याच्या आधी तो उलट कित्येक काळ आपल्या आयुष्यावर खुशच होता जेव्हा तो राजवाड्याबाहेर आला तेव्हा त्याच्या लक्षात आले की आनंदाचा आत्ता पत्ता नाही शांतीचा आता पत्ता नाही तेव्हा मग त्याने सुखाचा त्याग केला अर्थात ही दंतकथा आहे प्रत्यक्षामध्ये काय झाले हे अजूनही स्पष्ट झालेले नाही माझे वैयक्तिक स्वतःचे मत असे आहे की बौद्ध धर्मातले जे वर्ण जात प्रथाक पुरोहित होते त्यांना काही करून राजे लोक आपल्याकडे यावेत असे वाटत होते आणि म्हणूनच त्यांनी अत्यंत जाणीवपूर्वक गौतम बुद्धाची प्रतिमा क्षत्रिय अशी तयार केली जेणेकरून राजेलोक सरंजामदार वर्ग गौतम बुद्धाच्या मागे यावा या योजनेमध्ये नक्कीच यशाची शक्यता होती आणि हे यश मिळालेले दिसते याउलट जे बौद्ध धर्म स्वीकारणारे लोग होते ज्यांना आपल्या राज्यात आपल्या विरोधात उठाव होऊ नये क्रांती होऊ नये असे वाटत होते अशा लोकांना बौद्ध धर्म हवा होता कारण तो कळत नकळत शांतीचा संदेश देत होता या लोकांना क्रांती नव्हे तर शांती हवी होती अगदी ब्रिटिश लोकांना सुद्धा आपल्या साम्राज्यामध्ये शैव लोकांची क्रांती नको होती त्यांना शांती हवी होती म्हणून त्यांनी अहिंसेचा प्रचार करणाऱ्या दोन्ही धर्मांना प्रचंड पाठिंबा दिला ही एक नैसर्गिक साम्राज्यवादी मनस्थिती आहे जी स्वतःच्या सुरक्षिततेची काळजी करते आणि त्यासाठी धर्म वापरते साहजिकच स्वतःच्या सुरक्षिततेसाठी म्हणून क्षत्रिय लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला आता यातील विशेषत: जे राजे होते आणि ज्यांना गौतम बुद्धाचे अपील होते त्यांनी गौतम बुद्ध हा सुद्धा क्षत्रिय होता असे सांगितले कारण गुरु क्षत्रिय होता असे सांगणे त्यांना प्रतिष्ठेच्या पातळीवर गरजेचे वाटत होते कारण त्यामुळे ताळमेळ बसत होता आपल्याच वर्णाचा मानस गुरु करण्याची एक वर्ण मानसिकता सर्वांच्यातच डेव्हलप झालेली होती आपल्याकडे नंतर अनेक पुरोगामी कालखंडामध्ये आपल्याकडचे अनेक क्षत्रिय विचारवंत बुद्धाचा विचार करताना किंवा महावीराचा विचार करताना क्षत्रिय विचारवंत म्हणूनच करतात कारण त्यांच्या दृष्टीने तो त्यांचा त्यामुळे पूर्वज ठरतो . यामुळेच मग मूळच्या आदिवासी असलेल्या कथांच्या मध्ये सुद्धा बदल करून राम कृष्ण यांना राजपुत्र करून टाकण्यात आले याची सुरुवात सुद्धा बौद्ध लोकांनीच केली 

ओशो रजनीश यांच्या पुढे सुद्धा जे लोक होते ते प्रामुख्याने श्रीमंत होते आणि त्यांना त्या श्रीमंत लोकांनाच आपला धर्म द्यायचा होता साहजिकच मग त्यांना आपल्या श्रीमंतीचा गिल्ट देणे धर्माच्या वाढीसाठी स्वतःच्या पंथाच्या वाढीसाठी परवडणारे नव्हते म्हणूनच मग एक नवे समीकरण पुन्हा एकदा जन्माला घालण्यात आले ते म्हणजे श्रीमंत असल्यामुळेच तो मोक्षाच्या जास्त जवळ आहे . त्यामुळेच अनेकदा अनेक राजपुत्र संन्यासी कसे झाले याच्या कथा रजनीश्यांनी सुद्धा अधिकाधिक वाढवत नेल्या प्राचीन काळातच वर्ण व्यवस्थेमुळे अशा कथा तयार झाल्या . यातल्या काही खऱ्या होत्या तर काही नंतर रचल्या गेल्या . साहजिकच मग श्रीमंती ही सुद्धा मोक्षाची कॅटेगरी म्हणून अप्रत्यक्षरीत्या वावरायला लागली आणि हे खुद्द रजनीश आणि त्यांचे अनुयायी या दोघांच्या साठी सोयीचे होते. नाते नेहमी बरोबरच्या लोकांच्यात जोडावे ही वर्णव्यवस्थेने हाडामासात रुजवलेली समजूत त्यामुळे अधिकच प्रबळ होत होती . फक्त आता उच्च मध्यमवर्ग मध्यमवर्ग आणि श्रीमंत वर्ग यांची आपापसातली आध्यात्मिक सोयरीक तयार होत होती. कारण नवीन व्यवस्थेमध्ये वर्ण व्यवस्था जाऊन वर्ग व्यवस्था यायला लागली होती .

जे त्या काळामध्ये रजनीश्यांच्या आश्रमात गेले होते त्यांना हे कन्विनससुद्धा करण्याची गरज भासणार नाही. सर्वात वाईट गोष्ट म्हणजे अनेकांच्या इस्टेटि त्यात रियल इस्टेट सुद्धा येते आध्यात्मिक कारणे देऊन आपल्या मिशन कडे वळवलेल्या दिसतात बॉलीवूड मधल्या कित्येक सिनेनटांच्या फ्लॅटच्या चाव्या त्या काळामध्ये रजनीश यांच्या अनुयायाकडे गेलेल्या दिसतात . जेव्हा सत्य बाहेर आले तेव्हा मग अनेकांनी रजनीश आश्रम सोडला . विनोद खन्ना सारख्यांना थोडा उशीर झाला विजयानंद सारखे थोडे अगोदर परतले . काहींना गोष्टी पहिल्या भेटीतच कळाल्या .

प्रश्न असा आहे की खरोखर गौतम बुद्ध किंवा भगवान महावीर यांचा यांच्या निर्वाणाचा या सगळ्या आर्थिक स्थितीचा संबंध आहे का ? तर या प्रश्नाचे उत्तर संपूर्णपणे "नाही''असे आहे हे लोक जेव्हा दरिद्री आणि गरीब बनले तेव्हाच यांना मोक्ष मिळालेला आहे अर्थात या गरिबीमुळे सुद्धा मोक्ष मिळालेला नाही त्यांना मोक्ष मिळण्याचे सर्वात मोठे कारण त्यांनी केलेली साधना आहे. अन्यथा लोकांना घरातच मोक्ष मिळाला असता अर्थात घरात बसून सुद्धा साधना करून मोक्ष मिळवता येतो पण त्यात सुद्धा घर महत्वाचे नसते साधना महत्त्वाची असते .

थोडक्यात काय कुठल्याही कार्यजालामध्ये नेटवर्क मध्ये काम करत असताना एक साधी गोष्ट नेहमी सर्वांनी लक्षात ठेवावी ती म्हणजे कार्य केले ते महाजालाशी जोडले तरच यश प्राप्ती होते या बाबतीतल्या खोट्या दंतकथा फारशा काम करत नाहीत .

तेव्हा मोक्ष मिळवायचा असेल निर्वाणप्राप्ती करायची असेल तर साधना करा . तुमच्या आर्थिक स्थितीचा तुमच्या मुक्तीशी तुमच्या मोक्षाशी तुमच्या निर्वानाशी तुमच्या कैवल्यप्राप्तीशी काडीचा सुद्धा संबंध नाही . हे क्रिकेट सारखेच आहे. ज्याला खेळता येते तो स्कोर करतो किंवा विकेटा काढतो . ज्याला येत नाही तो मग कितीही श्रीमंत असो काहीही उपयोग नाही.. तेव्हा उत्तम क्रिकेट खेळायचे तर साधना करावी लागते तसेच मोक्ष मिळवायचा असेल तर साधना करावी लागते .

श्रीधर तिळवे नाईक